मुंबई (Mumbai): आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या ठाणे खाडी रामसर क्षेत्रात प्रस्तावित भांडूप पक्षी उद्यान प्रकल्पाच्या उभारणीला गती मिळाली आहे. भांडूप पंपिंग स्टेशनलगत ठाणे खाडीच्या किनारी २०.०९ हेक्टर क्षेत्रात विकसित होणाऱ्या या ‘इको नेचर पार्क’साठी जिल्हा नियोजन समितीच्या विशेष निधीतून ४५ कोटी रुपये उपलब्ध करून देण्यात येणार आहेत. २.१६ किलोमीटरचा मॅन्ग्रोव्ह नेचर ट्रेल, पक्षी निरीक्षण केंद्रे, बहुमजली वॉच टॉवर्स आणि एआय आधारित पक्षी ओळख प्रणाली ही या प्रकल्पाची प्रमुख वैशिष्ट्ये असतील.
पर्यावरण संवर्धन, जैवविविधता संरक्षण आणि शाश्वत पर्यटनाला चालना देणाऱ्या भांडूप पक्षी उद्यान प्रकल्पाच्या उभारणीला गती मिळाली आहे. या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पासाठी जिल्हा नियोजन समितीच्या विशेष निधीतून ४५ कोटी रुपये उपलब्ध करून देण्यात येणार असल्याची माहिती मुंबई उपनगर जिल्ह्याचे पालकमंत्री ॲड. आशिष शेलार यांनी दिली.
पालकमंत्री शेलार यांनी भांडूप पक्षी उद्यानाच्या प्रस्तावित प्रकल्पस्थळाची पाहणी केली. यावेळी स्थानिक आमदार मिहीर कोटेचा, नगरसेवक प्रकाश गंगाधरे, नगरसेविका हेतल गाला मोरवेकर, दीपिका घाग आणि संबंधित अधिकारी उपस्थित होते.
रामसर क्षेत्रातील २०.०९ हेक्टरवर प्रकल्प
आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाचे रामसर स्थळ म्हणून घोषित करण्यात आलेल्या ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य क्षेत्रात हा प्रकल्प प्रस्तावित आहे. भांडूप पंपिंग स्टेशनलगत ठाणे खाडीच्या किनारी सुमारे २०.०९ हेक्टर क्षेत्रात त्याची उभारणी केली जाणार आहे. यापैकी केवळ ०.३५ हेक्टर क्षेत्रामध्ये कमी हस्तक्षेपाच्या तत्त्वावर पर्यावरणपूरक पर्यटन सुविधा विकसित करण्यात येणार आहेत. प्रकल्पासाठी ४५ कोटी रुपये मंजूर झाल्याच्या माहितीस अन्य वृत्तस्रोतांनीही दुजोरा दिला आहे.
ठाणे खाडीला १३ एप्रिल २०२२ रोजी रामसर स्थळाचा दर्जा मिळाला असून, अधिकृत रामसर नोंदीनुसार संपूर्ण स्थळाचे क्षेत्रफळ ६,५२१.०८ हेक्टर आहे. हे क्षेत्र ठाणे, मुंबई आणि मुंबई उपनगर जिल्ह्यांमध्ये विस्तारलेले आहे. मध्य आशियाई स्थलांतर मार्गावरील पक्ष्यांसाठीही या खाडीला विशेष महत्त्व आहे.
सुमारे २५० जातींच्या पक्ष्यांचे वास्तव्य
भांडूप परिसरात कांदळवन परिसंस्था, दलदलीचे अधिवास आणि खारफुटी क्षेत्रे आहेत. येथे स्थानिक आणि स्थलांतरित अशा सुमारे २५० विविध जातींच्या पक्ष्यांचे वास्तव्य असल्याने जैवविविधतेच्या दृष्टीने हे क्षेत्र महत्त्वाचे मानले जाते.
प्रकल्पामध्ये पक्षी निरीक्षण केंद्रे, पर्यावरणपूरक पायाभूत सुविधा, हरित क्षेत्र विकास, नैसर्गिक अधिवासांचे संवर्धन, पर्यटकांसाठी मूलभूत सुविधा आणि पर्यावरण जनजागृतीचे उपक्रम राबवण्यात येणार आहेत.
या सुविधांमुळे पर्यावरणीय समतोल आणि जैवविविधतेच्या संरक्षणासह पर्यटन विकासाला चालना मिळेल. स्थानिक नागरिकांसाठी विरंगुळा तसेच विद्यार्थ्यांसाठी पर्यावरण शिक्षणाचे प्रभावी केंद्र उपलब्ध होईल, असे पालकमंत्री शेलार यांनी सांगितले.
२.१६ किलोमीटरचा मॅन्ग्रोव्ह नेचर ट्रेल
भांडूप पक्षी उद्यान प्रकल्पामध्ये २.१६ किलोमीटर लांबीचा मॅन्ग्रोव्ह नेचर ट्रेल विकसित करण्यात येणार आहे. याशिवाय पक्षी निरीक्षण केंद्रे, व्ह्यूइंग डेक्स, बहुमजली वॉच टॉवर्स, बटरफ्लाय गार्डन, जेट्टी, नेचर इंटरप्रिटेशन सेंटर आणि व्याख्यानगृह उभारण्याचे प्रस्तावित आहे.
पर्यटकांसाठी बाह्य पार्किंग व्यवस्था आणि इतर पर्यावरणपूरक पर्यटन सुविधांचाही प्रकल्पामध्ये समावेश करण्यात आला आहे. बांधकामासाठी वापरले जाणारे साहित्य आणि प्रकल्पाचे नियोजन स्थानिक परिसंस्थेला कमीत कमी बाधा पोहोचेल, या तत्त्वावर आधारित असेल.
एआयद्वारे पक्ष्यांची ओळख आणि ट्रॅकिंग
प्रकल्पाच्या आराखड्यानुसार, भांडूप पक्षी उद्यान हे भारतातील पहिले कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित पक्षी शोध आणि निरीक्षण प्रणाली असलेले पर्यावरणपूरक पर्यटन केंद्र म्हणून विकसित करण्याचा मानस आहे.
सुमारे १.५ किलोमीटर परिसरामध्ये रिअल-टाईम पक्षी निरीक्षणाची सुविधा उपलब्ध करून दिली जाणार आहे. एआय आधारित पक्षी ओळख, स्वयंचलित ट्रॅकिंग, इव्हेंट ॲनालिटिक्स, रेकॉर्डिंग, प्लेबॅक आणि जैवविविधतेचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण यासाठी आधुनिक यंत्रणा उभारण्यात येणार आहे.
डिजिटल लेन्स इंटिग्रेशन, केंद्रीकृत डेटा व्यवस्थापन, लाईव्ह सिंक्रोनायझेशन आणि परस्परसंवादी डिजिटल प्रणालींचाही यामध्ये समावेश असेल. त्यामुळे पर्यटकांसह संशोधक, पक्षी अभ्यासक, विद्यार्थी आणि निसर्गप्रेमींना पक्ष्यांचा अभ्यास करण्यासाठी एक आधुनिक व्यासपीठ उपलब्ध होणार आहे.
सीआरझेडसह आवश्यक मान्यता प्राप्त
महाराष्ट्र निसर्ग पर्यटन विकास मंडळाच्या कार्यकारी समितीच्या बैठकीत या प्रकल्पाला मंजुरी देण्यात आली आहे. महाराष्ट्र इको-टुरिझम बोर्डाची मान्यता तसेच केंद्रीय पर्यावरण, वन व हवामान बदल मंत्रालयाकडून आवश्यक सीआरझेड मंजुरी मिळाल्याची माहिती देण्यात आली आहे.
मुंबई महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरणाची तांत्रिक मान्यताही प्रकल्पाला प्राप्त झाली आहे. या मान्यता मिळाल्यानंतर जिल्हा नियोजन समितीच्या विशेष निधीतून ४५ कोटी रुपये उपलब्ध करून देण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे.
पर्यावरण संवर्धन, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि शाश्वत पर्यटन यांचा या प्रकल्पातून संगम साधला जाणार आहे. त्यामुळे मुंबई उपनगर जिल्ह्याच्या पर्यावरणीय आणि पर्यटन विकासाला नवी दिशा मिळेल, असा विश्वास पालकमंत्री शेलार यांनी व्यक्त केला.
Key Points Summary
भांडूप पक्षी उद्यानासाठी डीपीडीसीच्या विशेष निधीतून ४५ कोटी रुपये उपलब्ध करून देणार.
भांडूप पंपिंग स्टेशनलगत ठाणे खाडीच्या किनारी २०.०९ हेक्टर क्षेत्रात प्रकल्प उभारणार.
एकूण क्षेत्रापैकी केवळ ०.३५ हेक्टरमध्ये कमी हस्तक्षेपाच्या तत्त्वावर पर्यटन सुविधा विकसित होणार.
परिसरात स्थानिक आणि स्थलांतरित अशा सुमारे २५० जातींच्या पक्ष्यांचे वास्तव्य.
प्रकल्पात २.१६ किलोमीटर लांबीचा मॅन्ग्रोव्ह नेचर ट्रेल विकसित करणार.
पक्षी निरीक्षण केंद्रे, व्ह्यूइंग डेक्स, बहुमजली वॉच टॉवर्स, बटरफ्लाय गार्डन आणि जेट्टीचा समावेश.
नेचर इंटरप्रिटेशन सेंटर, व्याख्यानगृह आणि बाह्य पार्किंग सुविधा उभारणार.
सुमारे १.५ किलोमीटर परिसरात एआय आधारित पक्षी शोध व निरीक्षण प्रणाली कार्यरत होणार.
रिअल-टाईम पक्षी निरीक्षण, स्वयंचलित ट्रॅकिंग आणि जैवविविधतेचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण करणार.
महाराष्ट्र इको-टुरिझम बोर्ड, सीआरझेड आणि एमएमआरडीएची आवश्यक मान्यता मिळाल्याची माहिती.