पुणे (Pune): शहरातील रस्त्यांवर वाहनांचा वेग नियंत्रित करण्यासाठी रम्बल स्ट्रिप्स आणि स्पीड ब्रेकरचा वापर केला जातो. मात्र, हे दोन्ही प्रकार एकसारखे नसून त्यांचा उद्देश, रचना आणि वापराची ठिकाणे वेगवेगळी आहेत. कोणत्याही रस्त्यावर सरसकट रम्बल स्ट्रिप्स बसविण्याऐवजी वाहतुकीचा वेग, अपघातांची स्थिती, संवेदनशील परिसर आणि स्थानिक गरजांचा अभ्यास करून योग्य उपाय निवडणे अपेक्षित आहे.
रम्बल स्ट्रिप्स म्हणजे काय?
रस्त्याच्या पृष्ठभागावर आडव्या दिशेने बसविलेले किंवा तयार केलेले लहान उंचवटे अथवा पट्टे म्हणजे रम्बल स्ट्रिप्स. वाहन त्यावरून गेल्यानंतर टायरमधून कंपने आणि आवाज निर्माण होतो. त्यामुळे वाहनचालक सावध होऊन वेग कमी करतो.
रम्बल स्ट्रिप्सचा प्रमुख उद्देश वाहन पूर्णपणे अडवणे नसून चालकाचे लक्ष वेधणे आणि पुढे असलेल्या धोकादायक किंवा संवेदनशील ठिकाणाची जाणीव करून देणे हा आहे.
इंडियन रोड काँग्रेसच्या (irc.nic.in) वाहतूक शांतता उपायांमध्ये रम्बल स्ट्रिप्स, स्पीड ब्रेकर, रस्त्याचे अरुंदीकरण, उंचावलेले पादचारी मार्ग आणि स्पीड टेबल अशा भौतिक उपायांचा समावेश आहे. स्थानिक वाहतूक परिस्थितीनुसार योग्य उपाय निवडण्यावर मार्गदर्शक सूचनांमध्ये भर देण्यात आला आहे.
स्पीड ब्रेकर म्हणजे काय?
स्पीड ब्रेकर किंवा गतिरोधक हा रस्त्याच्या पृष्ठभागावर तयार केलेला तुलनेने मोठा उंचवटा असतो. वाहनचालकाला वेग लक्षणीयरीत्या कमी करून त्यावरून जावे लागते.
स्पीड ब्रेकरचा उद्देश विशिष्ट ठिकाणी वाहनांचा वेग सक्तीने कमी करणे हा असतो. चुकीच्या आकाराचा, अधिक उंचीचा किंवा कोणत्याही पूर्वसूचनेशिवाय तयार केलेला गतिरोधक वाहनचालकांसाठी धोकादायक ठरू शकतो.
रम्बल स्ट्रिप्स आणि स्पीड ब्रेकरमध्ये नेमका फरक काय?
रम्बल स्ट्रिप्स वाहनात कंपन आणि आवाज निर्माण करून चालकाला सावध करतात.
स्पीड ब्रेकर वाहनाचा वेग प्रत्यक्ष आणि मोठ्या प्रमाणात कमी करण्यास भाग पाडतो.
रम्बल स्ट्रिप्स सामान्यतः पुढील चौक, वळण, पादचारी क्षेत्र किंवा अन्य संभाव्य धोक्याची पूर्वसूचना देण्यासाठी वापरल्या जातात.
स्पीड ब्रेकरचा वापर अत्यंत कमी वेग आवश्यक असलेल्या निवडक ठिकाणी केला जातो.
रम्बल स्ट्रिप्सची चुकीची जाडी, अंतर किंवा निकृष्ट बसवणी झाल्यास दुचाकीस्वार आणि वाहनांच्या टायरला धोका निर्माण होऊ शकतो.
दोन्ही उपायांसोबत योग्य सूचना फलक आणि रस्त्यावरील मार्किंग महत्त्वाचे असते.
रम्बल स्ट्रिप्स कुठे बसविल्या जाऊ शकतात?
रस्ते सुरक्षेच्या उपायांमध्ये पुढील संवेदनशील ठिकाणी रम्बल स्ट्रिप्सचा विचार केला जाऊ शकतो:
प्रमुख चौक किंवा जंक्शनच्या आधी
अतिवेगामुळे अपघात होत असलेल्या ठिकाणी
शाळा आणि रुग्णालयांच्या परिसरात
धोकादायक वळण किंवा अरुंद पुलाच्या आधी
पादचारी किंवा अन्य असुरक्षित रस्ता वापरकर्त्यांची वर्दळ असलेल्या भागात
वेगवान मार्गावरून कमी वेगाच्या भागात प्रवेश करताना
सेवा रस्त्यावरील महत्त्वाच्या छेदनबिंदूंच्या आधी
केंद्रीय रस्ते वाहतूक मंत्रालयाच्या दस्तऐवजांमध्ये शाळा, रुग्णालये, जंक्शन आणि अन्य संवेदनशील भागांत रम्बल स्ट्रिप्स, गतिरोधक, सूचना फलक व रोड मार्किंग यांसारख्या उपायांचा परिस्थितीनुसार वापर करण्याचा उल्लेख आहे. प्रमुख जंक्शनच्या मार्गांवर रम्बल स्ट्रिप्स किंवा बार मार्किंगचा उपयोगही नमूद करण्यात आला आहे. (morth.nic.in)
प्रत्येक अंतर्गत रस्त्यावर रम्बल स्ट्रिप्स बसवता येतात का?
रम्बल स्ट्रिप्स हा वाहतूक नियंत्रणाचा सार्वत्रिक उपाय नाही. प्रत्येक गल्ली, अंतर्गत रस्ता किंवा कमी वाहतूक असलेल्या भागात त्या आवश्यक असतीलच असे नाही.
ठिकाण निवडताना पुढील बाबी तपासणे अपेक्षित आहे:
रस्त्यावरील वाहनांची संख्या आणि सरासरी वेग
संबंधित ठिकाणची अपघातांची आकडेवारी
शाळा, रुग्णालय किंवा पादचारी वर्दळ
रस्त्याची रुंदी आणि पृष्ठभागाची स्थिती
दुचाकी आणि अवजड वाहनांचे प्रमाण
रस्त्याचे प्रस्तावित रुंदीकरण किंवा पुनर्बांधणी
रम्बल स्ट्रिप्सऐवजी सूचना फलक, मार्किंग किंवा अन्य उपाय पुरेसा आहे का?
आवाजामुळे लगतच्या रहिवाशांना होणारा संभाव्य त्रास
IRC मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये वेगवेगळ्या रस्त्यांवरील वाहतूक पद्धती भिन्न असल्याने रचना स्थानिक परिस्थितीला अनुरूप असण्याची गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे.
रम्बल स्ट्रिप्ससोबत सूचना फलक आवश्यक आहेत का?
रम्बल स्ट्रिप्स किंवा स्पीड ब्रेकर अचानक दिसल्यास वाहनचालक वेगाने ब्रेक लावू शकतो. त्यामुळे पाठीमागील वाहनाची धडक, दुचाकी घसरणे किंवा वाहनाचे नुकसान होण्याचा धोका वाढू शकतो.
रस्ता सुरक्षा उपाय करताना रम्बल स्ट्रिप्सबरोबर योग्य सूचना फलक आणि रोड मार्किंगचा वापर महत्त्वाचा आहे. केंद्रीय रस्ते वाहतूक मंत्रालयाच्या मार्गदर्शक दस्तऐवजांमध्ये क्रॉस रोडवरील रम्बल स्ट्रिप्स किंवा स्पीड ब्रेकरसोबत सूचना फलक आणि रस्त्यावरील मार्किंग देण्याचा उल्लेख आहे.
राष्ट्रीय महामार्गावर स्पीड ब्रेकर बसवता येतात का?
केंद्रीय रस्ते वाहतूक मंत्रालयाने राष्ट्रीय महामार्गांवरील गतिरोधक हटविण्यासंदर्भात वेळोवेळी निर्देश दिले आहेत. अतिवेग नियंत्रित करण्यासाठी स्पीड लिमिट फलक, कठोर अंमलबजावणी, रम्बल स्ट्रिप्स किंवा फ्लॅशिंग सिग्नल यांसारख्या पर्यायांचा विचार करण्याचा उल्लेख अधिकृत परिपत्रकात आहे.
मात्र, राष्ट्रीय महामार्गांसाठीचे निर्देश शहरातील प्रत्येक महापालिका रस्त्याला आपोआप लागू होतात, असा अर्थ काढता येणार नाही. शहरातील रस्त्यांवर संबंधित स्थानिक संस्था, वाहतूक विभाग आणि अभियंता यंत्रणेने लागू निकषांनुसार निर्णय घेणे अपेक्षित आहे.
रम्बल स्ट्रिप्स महिनाभरात उखडल्यास जबाबदार कोण?
रम्बल स्ट्रिप्स बसविण्याचे काम कंत्राटातून केले असल्यास त्यांची गुणवत्ता, साहित्य, बसविण्याची पद्धत आणि देखभाल यांची जबाबदारी कंत्राटातील अटींवर अवलंबून असते.
काम अल्पावधीत उखडल्यास संबंधित स्थानिक संस्थेने पुढील बाबी तपासणे आवश्यक ठरते:
कंत्राटातील तांत्रिक वैशिष्ट्यांनुसार साहित्य वापरले का?
कामाचे मोजमाप आणि गुणवत्ता तपासणी झाली का?
कंत्राटदारासाठी दोषदायित्व किंवा देखभाल कालावधी आहे का?
उखडलेल्या पट्ट्यांची दुरुस्ती कंत्राटदाराच्या खर्चाने होणार का?
संबंधित कामाचे बिल पूर्णपणे अदा केले आहे का?
स्थळनिवडीला सक्षम प्राधिकाऱ्याची मंजुरी होती का?
वाहनाचे नुकसान होत असल्यास नागरिकांनी काय करावे?
रम्बल स्ट्रिप्सचे खिळे बाहेर आले असतील, पट्टे उखडले असतील किंवा दुचाकीस्वारांसाठी धोका निर्माण झाला असेल, तर नागरिक पुढीलप्रमाणे तक्रार नोंदवू शकतात:
संबंधित ठिकाणाचे स्पष्ट छायाचित्र किंवा व्हिडिओ घ्यावा.
रस्त्याचे नाव, जवळची खूण आणि अचूक ठिकाण नमूद करावे.
महापालिकेच्या सार्वजनिक बांधकाम किंवा रस्ते विभागाकडे लेखी अथवा ऑनलाइन तक्रार करावी.
गंभीर अपघाताचा धोका असल्यास वाहतूक पोलिसांनाही माहिती द्यावी.
तक्रारीचा क्रमांक घेऊन केलेल्या कार्यवाहीचा पाठपुरावा करावा.
वारंवार तक्रार करूनही कार्यवाही न झाल्यास महापालिकेकडे माहिती अधिकारातून कामाचा तपशील मागता येतो.
माहिती अधिकारातून कोणती कागदपत्रे मागता येतील?
संबंधित रस्ते सुरक्षा कामाबाबत नागरिक पुढील माहिती मागू शकतात:
कंत्राटाचे टेंडर आणि कार्यादेश
कामाचे अंदाजपत्रक आणि तांत्रिक मंजुरी
रम्बल स्ट्रिप्स बसविण्यासाठी मंजूर ठिकाणांची यादी
स्थळनिवडीचा वाहतूक किंवा अपघात अभ्यास
वापरण्यात आलेल्या साहित्याची तांत्रिक वैशिष्ट्ये
गुणवत्ता तपासणी अहवाल
कामाचे मोजमाप आणि देयकाचा तपशील
दोषदायित्व किंवा देखभाल कालावधी
खराब कामाबाबत कंत्राटदाराला दिलेल्या नोटिसा
कामाच्या देखरेखीसाठी जबाबदार अधिकारी
नाशिकमधील वाद नेमका काय?
मूळ बातमीनुसार नाशिक महापालिकेने रस्ते सुरक्षेशी संबंधित विविध कामांसाठी सुमारे १० कोटी रुपयांचे कंत्राट दिले आहे. शहरातील २४० ठिकाणी रम्बल स्ट्रिप्स बसविण्यात आल्या असून आणखी १५० ठिकाणे प्रस्तावित आहेत. शहरात आधीपासून १,५६० पारंपरिक गतिरोधक असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.
काही महिन्यांत रुंदीकरण किंवा पुनर्बांधणी होणाऱ्या रस्त्यांवरही रम्बल स्ट्रिप्स बसविल्याचा आरोप आहे. काही ठिकाणी पट्टे उखडल्याच्या आणि खिळे बाहेर आल्याच्या तक्रारी असल्याने स्थळनिवड, गुणवत्ता, खर्च आणि देखरेखीवर प्रश्न उपस्थित करण्यात आले आहेत.
कंत्राटात रम्बल स्ट्रिप्सव्यतिरिक्त झेब्रा क्रॉसिंग, थर्मोप्लास्टिक रोड मार्किंग, कॅट-आय, रोड मार्कर, सूचना फलक आणि स्पीड टेबलचाही समावेश आहे. त्यामुळे प्रत्येक घटकावर किती खर्च झाला, कोणत्या ठिकाणी कोणते काम झाले आणि रम्बल स्ट्रिप्सना अधिक प्राधान्य का मिळाले, याची माहिती महापालिकेने सार्वजनिक करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
FAQ
रम्बल स्ट्रिप्स आणि गतिरोधक एकच आहेत का?
नाही. रम्बल स्ट्रिप्स कंपन आणि आवाजाच्या माध्यमातून चालकाला सावध करतात, तर गतिरोधक वाहनाचा वेग प्रत्यक्ष कमी करण्यास भाग पाडतो.
रम्बल स्ट्रिप्स कोणत्या ठिकाणी आवश्यक असतात?
प्रमुख चौक, अपघातप्रवण भाग, शाळा, रुग्णालय, पादचारी क्षेत्र, धोकादायक वळण आणि अन्य संवेदनशील ठिकाणी स्थानिक वाहतूक अभ्यासानंतर त्यांचा वापर केला जाऊ शकतो.
रम्बल स्ट्रिप्ससोबत सूचना फलक हवा का?
वाहनचालकाला उपायाची पूर्वसूचना मिळण्यासाठी स्पष्ट सूचना फलक आणि रोड मार्किंग असणे महत्त्वाचे आहे. अधिकृत रस्ता सुरक्षा दस्तऐवजांमध्येही रम्बल स्ट्रिप्स किंवा स्पीड ब्रेकरसोबत सूचना फलक व मार्किंगचा उल्लेख आहे.
सर्व रस्त्यांवर एकाच प्रकारच्या रम्बल स्ट्रिप्स बसवता येतात का?
रस्त्याची रुंदी, वाहनांचा वेग, वाहतुकीचे स्वरूप आणि स्थानिक परिस्थिती वेगवेगळी असल्याने एकच उपाय सरसकट लागू करणे योग्य ठरत नाही.
खराब रम्बल स्ट्रिप्सची तक्रार कुठे करावी?
संबंधित महापालिकेच्या रस्ते किंवा सार्वजनिक बांधकाम विभागाकडे तक्रार करावी. तातडीचा अपघाताचा धोका असल्यास वाहतूक पोलिसांनाही कळवावे.
