नाशिक (Nashik) : सिंहस्थ कुंभमेळा २०२७च्या पार्श्वभूमीवर नाशिक जिल्ह्यातील ऐतिहासिक मंदिरे आणि पुरातत्त्वीय स्थळांच्या संवर्धनाला गती मिळणार आहे. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने त्र्यंबकेश्वर मंदिर, गायत्री आणि शिव मंदिर, पांडवलेणी, अंजनेरी, जोडगा आणि अंकाई लेणी या वारसास्थळांवर चार सुरू असलेल्या कामांसह १२ नवीन संवर्धन कामे प्रस्तावित केली आहेत.
सिंहस्थ कुंभमेळा २०२७साठी पायाभूत सुविधा उभारतानाच नाशिक जिल्ह्यातील ऐतिहासिक आणि पुरातत्त्वीय वारसास्थळांचे जतन करण्यासाठी केंद्र सरकारने हालचाली सुरू केल्या आहेत. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग अर्थात ASI ने चार सुरू असलेल्या कामांसह आणखी १२ संवर्धन कामांचा आराखडा तयार केला आहे.
नाशिक जिल्ह्यात ASI च्या देखरेखीखाली ११ केंद्र संरक्षित स्मारके आहेत. ही सर्व स्मारके संवर्धनाच्या दृष्टीने सुस्थितीत असल्याची माहिती केंद्रीय संस्कृती आणि पर्यटनमंत्री गजेंद्रसिंह शेखावत यांनी लोकसभेत अतारांकित प्रश्नाच्या उत्तरात दिली. खासदार राजाभाऊ वाजे यांनी नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर परिसरातील वारसास्थळांच्या संवर्धनाबाबत प्रश्न उपस्थित केला होता.
चार ठिकाणी कामे सुरू
नाशिक जिल्ह्यात सध्या वारसा संवर्धनाची चार प्रमुख कामे सुरू आहेत. त्यामध्ये त्र्यंबकेश्वर मंदिराच्या जलरोधक कामासह किरकोळ दुरुस्ती, देवठाण येथील हिंदू मंदिराचे संवर्धन, पांडवलेणीच्या दर्शनी भागाचा विकास व रासायनिक स्वच्छता आणि त्र्यंबकेश्वर मंदिराच्या बाह्य भागाच्या संवर्धनाचा समावेश आहे.
गेल्या पाच वर्षांत ASI ने नाशिक जिल्ह्यातील संरक्षित स्मारकांवर २०पेक्षा अधिक संवर्धन आणि विकास प्रकल्प पूर्ण केले आहेत. यात मार्गिका, संरक्षक भिंती, पाण्याचा निचरा, स्वच्छतागृहे आणि पर्यटक सुविधांशी संबंधित कामांचा समावेश आहे.
त्र्यंबकेश्वर परिसराला प्राधान्य
प्रस्तावित १२ कामांमध्ये त्र्यंबकेश्वर मंदिर आणि परिसराला प्राधान्य देण्यात आले आहे. मंदिराच्या उत्तर आणि पूर्व प्रवेशद्वारांचे संवर्धन, वारसा वास्तूच्या स्वरूपाला अनुरूप प्रकाशयोजना आणि विद्युत सुविधांचे आधुनिकीकरण प्रस्तावित आहे.
गायत्री मंदिरालगतच्या घाटांवरील पेव्हर ब्लॉक काढून वारसा स्वरूपाला सुसंगत दगडी फरशी बसविण्याचेही नियोजन आहे. त्र्यंबकेश्वर मंदिराच्या उत्तर बाजूला पितळी साखळीचा अडथळा आणि संरक्षक भिंत उभारण्यासह पर्यटक सुविधा व परिसर सुशोभीकरणाची कामे केली जाणार आहेत.
अंजनेरी आणि अंकाईचाही समावेश
अंजनेरी येथील ऐतिहासिक मंदिरांची दुरुस्ती, महादेव मंदिराचे संवर्धन तसेच अंकाई लेण्यांची वैज्ञानिक पद्धतीने रासायनिक स्वच्छता आणि संवर्धन प्रस्तावित आहे. पांडवलेणी, जोडगा आणि त्र्यंबकेश्वरलगतच्या गायत्री व शिव मंदिरांशी संबंधित कामांचाही आराखड्यात समावेश आहे.
पर्यटकांसाठी बहुभाषिक माहिती फलक, पिण्याचे पाणी, स्वच्छतागृहे, बाक, कचराकुंड्या, सीसीटीव्ही आणि प्रथमोपचार सुविधा प्रमुख स्मारकांवर उपलब्ध करून देण्यात आल्याचे केंद्र सरकारने सांगितले आहे.
राज्य पुरातत्त्व विभागाचीही १६ कामे
महाराष्ट्राच्या पुरातत्त्व आणि वस्तुसंग्रहालय संचालनालयाकडून नाशिकमधील सहा आणि त्र्यंबकेश्वरमधील आठ असंरक्षित वारसा वास्तूंचे संवर्धन सुरू आहे. याशिवाय राज्य संरक्षित कुशावर्त कुंडाच्या जीर्णोद्धाराचे कामही केले जात आहे.
राज्य पुरातत्त्व विभाग सिंहस्थाच्या पार्श्वभूमीवर ३९.५१ कोटी रुपये निविदा मूल्याची १६ कामे राबवत आहे. नारोशंकर मंदिर, कुशावर्त कुंड, बिल्वतीर्थ आणि प्रयागतीर्थ या ठिकाणांचा त्यामध्ये समावेश आहे.
Key Points
ASI कडून चार सुरू आणि १२ प्रस्तावित संवर्धन कामे.
नाशिक जिल्ह्यात ASI च्या संरक्षणाखाली ११ स्मारके.
त्र्यंबकेश्वर मंदिर आणि परिसराला प्रस्तावित कामांत प्राधान्य.
मंदिर प्रवेशद्वारांचे संवर्धन आणि वारसा प्रकाशयोजना प्रस्तावित.
गायत्री मंदिरालगत पेव्हर ब्लॉकऐवजी दगडी फरशी बसविणार.
अंजनेरीतील मंदिरे आणि अंकाई लेण्यांचाही समावेश.
राज्य पुरातत्त्व विभागाची ३९.५१ कोटींची १६ कामे सुरू.
सिंहस्थ प्राधिकरण, ASI आणि राज्य पुरातत्त्व विभागामध्ये समन्वय.