नाशिक (Nashik): दमणगंगा-वैतरणा-गोदावरी अर्थात पूर्वीच्या गारगाई-देव नदीजोड प्रकल्पाच्या पुढील प्रक्रियेला गती देण्यासाठी जलसंपदा विभागाने महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. या प्रकल्पासाठी प्रस्तावित पाच धरणांची तांत्रिक व सविस्तर भूवैज्ञानिक तपासणी करण्यासाठी ४ कोटी ५६ लाख ८४ हजार रुपयांचे टेंडर प्रसिद्ध करण्यात आले आहे. नाशिक येथील नांदूर मध्यमेश्वर प्रकल्प विभागामार्फत ही प्रक्रिया राबविण्यात येत असून, तपासणीचे काम सहा महिन्यांत पूर्ण करण्याची अट आहे.
सिन्नर तालुक्यातील सिंचन, पिण्याचे पाणी आणि औद्योगिक वापरासाठी पाणी उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीने दमणगंगा-वैतरणा-गोदावरी नदीजोड प्रकल्प महत्त्वाचा आहे. या प्रकल्पाला महाराष्ट्र सरकारने २०२४ मध्ये १३ हजार ५०० कोटी रुपयांची प्रशासकीय मान्यता दिली आहे. प्रकल्पाच्या पुढील प्रक्रियेचा भाग म्हणून प्रस्तावित धरणांसाठी आवश्यक वनजमिनीच्या वळतीकरणासाठी कार्यवाही करण्याचे टेंडर यापूर्वी प्रसिद्ध करण्यात आले होते.
चार धरणांचे पाणी बोरखिंडमध्ये
या नदीजोड प्रकल्पांतर्गत पालघर जिल्ह्यातील मोखाडा तालुक्यात कोशीमशेत, उधळे, निलमाती आणि मेट या चार ठिकाणी धरणे प्रस्तावित आहेत. या चार धरणांमधील पाणी बंदिस्त पाइपलाइनद्वारे नाशिक जिल्ह्यातील सिन्नर तालुक्यातील बोरखिंड येथील धरणात आणण्याचे नियोजन आहे.
त्यामुळे कोशीमशेत, उधळे, निलमाती, मेट आणि बोरखिंड या पाच धरणांच्या उभारणीपूर्वी त्यांच्या तांत्रिक आणि भूवैज्ञानिक स्थितीचा सखोल अभ्यास करण्यात येणार आहे. यासोबतच धरणांपासून संबंधित पंप हाऊस आणि राइजिंग मेनच्या अलाइनमेंटचाही तपासणीमध्ये समावेश आहे.
पंप हाऊस आणि राइजिंग मेनसाठी बोअर लॉग डेटा मिळविणे, तसेच पाचही धरणे आणि राइजिंग मेनच्या अलाइनमेंटवर सविस्तर भूवैज्ञानिक तपासणी करणे हे टेंडरचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.
माती, खडक आणि भूजलाचा अभ्यास
प्रस्तावित प्रकल्पस्थळाची भूवैज्ञानिक आणि भू-तांत्रिक स्तररचना निश्चित करण्यासाठी जमिनीची पातळी, मातीची जाडी व स्वरूप, मुरूमाचे थर, विविध भूस्तरांची खोली आणि जाडी, झिजलेले व सक्षम खडक, कमकुवत व भेगाळलेले भाग तसेच भूजल पातळीचा अभ्यास केला जाणार आहे.
यासाठी ट्रायल बोअर, ट्रायल पिट आणि पृष्ठभागावरील भूवैज्ञानिक निरीक्षणे केली जातील. या तपासण्यांच्या आधारे प्रस्तावित धरणे आणि संबंधित संरचनांसाठी भूवैज्ञानिक विभागणी व प्रोफाइल तयार करण्यात येणार आहेत.
प्रयोगशाळेत नमुन्यांची तपासणी
बोअरहोल आणि ट्रायल पिटमधून घेतलेल्या माती व खडकांच्या नमुन्यांची प्रयोगशाळेत तपासणी केली जाणार आहे. खडकाचा प्रकार, स्थिती, झीज, मजबुती, कोअर रिकव्हरी, Rock Quality Designation (RQD) तसेच सांधे व भेगांची स्थिती तपासण्यात येणार आहे.
भूजल किंवा झिरपणारे पाणी आढळल्यास त्याचे नमुने घेऊन रासायनिक गुणधर्म तपासले जातील. हे पाणी काँक्रीट किंवा बांधकाम साहित्यावर परिणाम करू शकते का, याचाही अभ्यास केला जाणार आहे.
मातीच्या नमुन्यांमध्ये कणांचे आकारमान, आर्द्रता, विशिष्ट गुरुत्व, ॲटरबर्ग मर्यादा, कॉम्पॅक्शन, शीअर स्ट्रेंथ आणि पारगम्यता यांसारख्या गुणधर्मांची तपासणी केली जाणार आहे.
धरणांच्या पायासाठी शिफारसी
भूवैज्ञानिक आणि भू-तांत्रिक तपासणीच्या निष्कर्षांच्या आधारे धरणांच्या पायाभरणीसाठी योग्य स्तर, पायाची क्षमता, भूजलाची स्थिती, खडकांची वैशिष्ट्ये, पारगम्यता, संभाव्य बसणे आणि पायाभरणीवरील उपचारांची आवश्यकता निश्चित केली जाणार आहे.
कमकुवत किंवा झिजलेले खडक, भेगा, फॉल्ट किंवा शीअर झोन, भूजल व झिरपण्याच्या समस्या, पोकळ्या, अस्थिर उतार, संभाव्य जमिनीचे बसणे आणि धूप यांसारख्या भूवैज्ञानिक धोक्यांचाही अभ्यास केला जाणार आहे. अशा समस्या आढळल्यास त्यावर आवश्यक उपाययोजनांच्या शिफारशी तपासणी अहवालात करण्यात येतील.
या तपासणीचा अहवाल पुढील टप्प्यातील धरणांच्या रचना, पायाभरणी आणि संबंधित पाणीवाहिनी व्यवस्थेच्या नियोजनासाठी महत्त्वाचा ठरणार आहे. त्यामुळे वनजमिनीच्या प्रक्रियेनंतर आता पाचही धरणांच्या तांत्रिक व भूवैज्ञानिक तपासणीसाठी टेंडर निघणे हे प्रकल्पाच्या पुढील प्रक्रियेतील महत्त्वाचे पाऊल ठरले आहे.
Key Points
गारगाई-देव अर्थात दमणगंगा-वैतरणा-गोदावरी नदीजोड प्रकल्पासाठी ४ कोटी ५६ लाख ८४ हजार रुपयांचे टेंडर,
कोशीमशेत, उधळे, निलमाती, मेट आणि बोरखिंड येथील पाच धरणांची तांत्रिक व भूवैज्ञानिक तपासणी,
पंप हाऊस आणि राइजिंग मेनच्या अलाइनमेंटचाही तपासणीत समावेश,
ट्रायल बोअर, ट्रायल पिट, भूवैज्ञानिक निरीक्षणे आणि प्रयोगशाळा तपासण्यांद्वारे अभ्यास,
माती, खडक, भूजल, पारगम्यता आणि संभाव्य भूवैज्ञानिक धोक्यांचे मूल्यांकन,
तपासणीचे काम सहा महिन्यांत पूर्ण करण्याची अट,
पुढील धरण रचना, पायाभरणी आणि पाणीवाहिनी व्यवस्थेच्या नियोजनासाठी तपासणी अहवाल महत्त्वाचा ठरणार.