पुणे (Pune): सरकारी यंत्रणेला रस्ता बांधायचा असेल, शाळेची इमारत उभारायची असेल, पाणीपुरवठ्याची योजना राबवायची असेल किंवा एखादी सेवा घ्यायची असेल, तर हे काम कोणत्या अटींवर आणि कोणाकडून करून घ्यायचे, यासाठी पात्र कंपन्या, कंत्राटदार किंवा संस्थांकडून प्रस्ताव आणि दर मागवले जातात. यासाठी टेंडर प्रक्रिया राबवली जाते. त्यामुळे सरकारी कामे, वस्तू आणि सेवा खरेदी करण्याच्या किंवा ती कमे करून घेण्याच्या प्रक्रियेत टेंडरला महत्त्वाचे स्थान आहे.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, एखाद्या सरकारी यंत्रणेला एखादे काम करून घ्यायचे आहे आणि त्यासाठी पात्र कंपन्या, कंत्राटदार किंवा संस्थांकडून दर आणि प्रस्ताव मागवायचे आहेत, तर त्यासाठी टेंडर प्रसिद्ध केले जाते. या प्रक्रियेत केवळ सर्वात कमी दर देणे पुरेसे नसते. संबंधित बोलीदाराने टेंडरमधील पात्रता, तांत्रिक अटी आणि आवश्यक कागदपत्रांची पूर्तता करणेही महत्त्वाचे असते.
टेंडरची सुरवात कुठून होते?
समजा, एखाद्या शहरात १० किलोमीटरचा रस्ता बांधायचा आहे. संबंधित सरकारी विभाग आधी कामाची गरज निश्चित करतो. त्यानंतर आवश्यकतेनुसार अंदाजपत्रक, DPR, तांत्रिक तपशील, कामाचे स्वरूप आणि कालावधी यांसारख्या बाबी निश्चित केल्या जातात. यानंतर टेंडरसाठी आवश्यक कागदपत्रे तयार केली जातात. त्यात NIT (Notice Inviting Tender), कामाची व्याप्ती, पात्रतेच्या अटी, वेळापत्रक, Tender Fee, EMD, BOQ आणि इतर नियम व अटींचा समावेश असतो.
टेंडर प्रसिद्ध झाल्यानंतर पात्र कंत्राटदार किंवा कंपन्या संबंधित टेंडरची कागदपत्रे डाउनलोड करून त्यातील अटी, पात्रता आणि इतर आवश्यक बाबी तपासतात.
कोण टेंडर भरू शकतो?
टेंडरमध्ये सहभागी होण्यासाठी प्रत्येक कामासाठी स्वतंत्र पात्रता अटी असू शकतात. संबंधित बोलीदाराकडे आवश्यक अनुभव, आर्थिक क्षमता, संबंधित नोंदणी किंवा परवाने, उलाढाल, तांत्रिक मनुष्यबळ किंवा यंत्रसामग्री यांसारख्या अटी पूर्ण करणे आवश्यक असू शकते.
म्हणून “टेंडर कोणालाही भरता येते का?” याचे उत्तर प्रत्येक टेंडरच्या पात्रता अटींवर अवलंबून असते. टेंडर भरण्यापूर्वी संबंधित टेंडरमधील पात्रता आणि आवश्यक कागदपत्रे काळजीपूर्वक तपासणे महत्त्वाचे असते.
EMD आणि Tender Fee म्हणजे काय?
टेंडर भरताना काही प्रकरणांमध्ये Tender Fee आणि EMD (Earnest Money Deposit) भरावी लागते. Tender Fee ही टेंडर कागदपत्रे किंवा प्रक्रियेसाठी आकारली जाणारी शुल्करक्कम असू शकते, तर EMD ही बोलीदाराची बोलीबाबतची बांधिलकी सुनिश्चित करण्यासाठी घेतली जाणारी रक्कम असते.
EMDची रक्कम, ती भरण्याची पद्धत आणि तिच्याशी संबंधित अटी प्रत्येक टेंडरनुसार बदलू शकतात. EMD कधी परत केली जाते किंवा कोणत्या परिस्थितीत जप्त होऊ शकते, यासाठी संबंधित टेंडरच्या अटी पाहणे आवश्यक असते.
Technical Bid आणि Financial Bid
टेंडर प्रक्रियेतील पुढची महत्त्वाची पायरी म्हणजे Technical Bid आणि Financial Bid.
Technical Bidमध्ये बोलीदाराने पात्रता आणि तांत्रिक अटी पूर्ण केल्याचे दाखवणारी कागदपत्रे सादर केली जातात. संबंधित विभाग या कागदपत्रांची आणि पात्रतेची तपासणी करतो.
तांत्रिकदृष्ट्या पात्र ठरलेल्या बोलीदारांच्या Financial Bidचा पुढील टप्प्यात विचार केला जातो. येथे बोलीदाराने कामासाठी दिलेला दर महत्त्वाचा ठरतो.
L1 म्हणजे काय?
Financial Bidsची तुलना झाल्यानंतर पात्र बोलीदारांमध्ये सर्वात कमी स्वीकारार्ह दर देणाऱ्या बोलीदाराला सामान्यतः L1 (Lowest Bidder) म्हटले जाते.
मात्र, “L1 म्हणजे आपोआप टेंडर मिळाले” असे प्रत्येक परिस्थितीत म्हणता येत नाही. अंतिम निर्णय संबंधित टेंडरच्या अटी, मूल्यांकनाची पद्धत, पात्रता आणि सक्षम प्राधिकरणाच्या निर्णयावर अवलंबून असतो.
Work Order पर्यंतचा प्रवास
टेंडर प्रक्रियेतील मूल्यांकन आणि मंजुरीनंतर निवड झालेल्या कंत्राटदाराला Letter of Acceptance (LOA) किंवा संबंधित आदेश दिला जाऊ शकतो. त्यानंतर कराराची प्रक्रिया पूर्ण होऊन Work Order जारी केला जाऊ शकतो. यानंतर कंत्राटदार प्रत्यक्ष काम सुरू करतो. कामाची गुणवत्ता, कालावधी, करारातील अटी, बिलांच्या देयकाची प्रक्रिया आणि इतर बाबींवर संबंधित सरकारी यंत्रणा देखरेख करते.
एका नजरेत संपूर्ण Tender Process
कामाची गरज निश्चित → अंदाज/DPR व तांत्रिक तयारी → Tender Documents → NIT/Tender Notice → Tender प्रसिद्ध → Bid Submission → Technical Bid → Technical Evaluation → Financial Bid → L1/मूल्यांकन → मंजुरी → LOA → Agreement → Work Order → प्रत्यक्ष काम
म्हणजेच टेंडर ही केवळ दर मागवण्याची प्रक्रिया नाही. सरकारी कामासाठी गरज निश्चित करण्यापासून पात्र बोलीदारांकडून प्रस्ताव मागवणे, त्यांचे मूल्यांकन करणे, कंत्राटदाराची निवड, करार आणि प्रत्यक्ष काम सुरू होईपर्यंतच्या अनेक टप्प्यांचा तो एक संपूर्ण प्रवास आहे.
Key Points
सरकारी कामे, वस्तू किंवा सेवा खरेदी अथवा ती प्रक्रिया करून घेण्यासाठी पात्र बोलीदारांकडून प्रस्ताव आणि दर मागवण्याची प्रक्रिया म्हणजे टेंडर,
टेंडरच्या कागदपत्रांमध्ये NIT, पात्रता अटी, EMD, BOQ आणि इतर महत्त्वाच्या अटींचा समावेश असतो,
Technical Bidमध्ये पात्रता आणि तांत्रिक अटींची तपासणी केली जाते,
पात्र बोलीदारांच्या Financial Bidमध्ये दरांची तुलना केली जाते,
सर्वात कमी स्वीकारार्ह दर देणाऱ्या पात्र बोलीदाराला सामान्यतः L1 म्हटले जाते,
मूल्यांकन व मंजुरीनंतर LOA, Agreement आणि Work Orderच्या प्रक्रियेतून प्रत्यक्ष काम सुरू होते.